आजच्या पिढीची तहान भागवताना उद्याची पिढी पाण्यापासून वंचित राहू नये यासाठी पाण्याच्या प्रत्येक थेंबाचे नियोजन करणे ही सामुहिक जबाबदारी – गणेश चादरे

 

AR न्यूज मराठी, रुपेश डोलारे धाराशिव.

 
आजच्या पिढीची तहान भागवताना उद्याची पिढी पाण्यापासून वंचित राहू नये यासाठी पाण्याच्या प्रत्येक थेंबाचे नियोजन करणे ही सामुहिक जबाबदारी – गणेश चादरे
तुगाव येथे ‘माझे गाव, आदर्श गाव’ विषयावर ग्राम कनेक्ट कार्यशाळा उत्साहात संपन्न; जलव्यवस्थापन, समन्यायी पाणीवाटप, ग्रामविकास आणि दुष्काळी परिस्थितीत मानसिक आधार देण्यावर विशेष मार्गदर्शन
उमरगा : गावाचा विकास म्हणजे रस्ते, इमारती आणि भौतिक सुविधा निर्माण करण्याबरोबरच गावातील प्रत्येक माणसाच्या जीवनात सकारात्मक परिवर्तन घडवून आणणे हा असून गावात पाण्याची उपलब्धता, स्वच्छता, शिक्षण, आरोग्य, रोजगार, लोकसहभाग आणि सक्षम ग्रामपंचायत या विकासाच्या खऱ्या आधारस्तंभांवर भर देणे आवश्यक आहे. आजच्या पिढीची तहान भागवत असताना पुढच्या पिढीला पाण्यापासून वंचित राहावे लागू नये, यासाठी पाण्याच्या प्रत्येक थेंबाचे नियोजन, संवर्धन आणि न्याय्य वितरण करणे ही प्रशासनाबरोबरच संपूर्ण समाजाची सामूहिक जबाबदारी आहे, त्याचबरोबर दुष्काळाच्या संकटात सापडलेल्या शेतकरी, शेतमजूर आणि कष्टकरी कुटुंबांना केवळ पाणी व आर्थिक मदती बरोबरच मानसिक आधार, आपुलकीचा संवाद आणि पुन्हा उभे राहण्याची उमेद देणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे, असे प्रतिपादन टाटा सामाजिक विज्ञान संस्था (TISS), तुळजापूर येथील ग्रामीण विकास तज्ञ श्री. गणेश चादरे यांनी केले.
ग्राम ऊर्जा ह्युमन डेव्हलपमेंट फाउंडेशन, अंबाजोगाई यांच्या वतीने शासकीय योजना जनजागृती प्रकल्पांतर्गत मौजे तुगाव, तालुका उमरगा येथे ‘माझे गाव, आदर्श गाव’ या विषयावर आयोजित एकदिवसीय ग्राम कनेक्ट मार्गदर्शन व प्रशिक्षण कार्यशाळेत ते प्रमुख मार्गदर्शक व प्रशिक्षक म्हणून बोलत होते. या कार्यशाळेत ग्रामपंचायतीचे लोकप्रतिनिधी, सदस्य, आशा कार्यकर्त्या, अंगणवाडी सेविका आणि ग्रामस्थ मोठ्या संख्येने सहभागी झाले होते. 

दुष्काळात पाण्याचे नियोजन आणि माणसांना मानसिक आधार देणे ही काळाची गरज!
सध्याच्या दुष्काळी परिस्थितीचा संदर्भ देताना श्री. चादरे यांनी ग्रामपंचायतीने सर्वांना समन्यायी पाणीपुरवठा करण्यासाठी पुढाकार घेण्यावर विशेष भर दिला. गावातील उपलब्ध पाणीसाठा, पिण्याच्या पाण्याची गरज, पाणीटंचाईग्रस्त वस्त्या आणि भविष्यातील पाण्याची उपलब्धता यांचा शास्त्रीय पद्धतीने आढावा घेऊन नियोजन करणे आवश्यक असल्याचे त्यांनी सांगितले.
पाणीपुरवठा करताना कोणत्याही प्रकारचा भेदभाव न करता प्रत्येक कुटुंबाला पिण्याचे पाणी उपलब्ध करून देणे, पाण्याचा अपव्यय रोखणे, पावसाच्या पाण्याचे जलसंधारण, भूजल पुनर्भरण, पारंपरिक जलस्रोतांचे पुनरुज्जीवन, उपलब्ध पाण्यानुसारच पिक पद्धतीची लागवड व उपलब्ध पाण्याचा कार्यक्षम वापर यांना ग्रामपंचायतीने प्राधान्य दिले पाहिजे.
यावेळी ते म्हणाले की, “पाणी ही केवळ आजची गरज नाही, तर उद्याच्या पिढीच्या अस्तित्वाचा आधार आहे. आपण आज पाण्याचा प्रत्येक थेंब जपला, तरच उद्याच्या पिढीला सुरक्षित भविष्य देऊ शकू. आजच्या पिढीची तहान भागवताना पुढच्या पिढीच्या पाण्याच्या हक्काचेही संरक्षण करणे ही आपली नैतिक आणि सामाजिक जबाबदारी आहे.”
दुष्काळाशी लढणाऱ्या बळीराजाला निराशेच्या काळात आशेचा आधार द्या!

धाराशिव जिल्ह्याचा दुष्काळ, नैसर्गिक आपत्ती आणि प्रतिकूल परिस्थितीशी लढण्याचा इतिहास अधोरेखित करताना त्यांनी येथील शेतकरी, शेतमजूर आणि कष्टकरी बांधवांच्या संघर्षमय जीवनाचा आणि जिद्दीचा गौरव केला.
१९९३ चा भूकंप, २००३–२००४ चा कोरडा दुष्काळ, २०१९–२०२० मधील कोविड महामारी, सप्टेंबर २०२५ मधील अतिवृष्टी आणि २०२६ मधील कोरडी दुष्काळी परिस्थिती अशा विविध संकटांना सामोरे जाताना धाराशिवच्या मातीतील माणसांनी पुन्हा उभे राहण्याची जिद्द, परस्पर सहकार्य आणि परिस्थितीशी दोन हात करण्याचे धैर्य वारंवार दाखवून दिले आहे. निसर्गाची परीक्षा कितीही कठीण असली, तरी बळीराजाच्या कष्टांना, जिद्दीला आणि जगण्याच्या इच्छेला कमी लेखता येणार नाही, असे त्यांनी भावपूर्ण शब्दांत नमूद केले.
शेतकरी बांधवांना भावनिक साद घालताना ते म्हणाले की, “तुमच्या घामातून या मातीला सोनं पिकवण्याची ताकद मिळते. तुमच्या कष्टांवर अनेक कुटुंबांची चूल पेटते आणि संपूर्ण समाजाचे जीवनचक्र पुढे सरकते. आज पावसाने साथ दिली नसेल, शेतातील पिके संकटात असतील, डोळ्यांसमोर उभी केलेली स्वप्ने धूसर झाली असतील; पण कृपया या परिस्थितीमुळे स्वतःवरील विश्वास हरवू देऊ नका. एका हंगामाचे नुकसान म्हणजे आयुष्याचा शेवट नाही आणि आजचे संकट म्हणजे उद्याची आशा संपली असेही नाही.”
“शेतकरी, शेतमजूर आणि कष्टकरी बांधवांनो, तुम्ही एकटे नाही. तुमच्या अडचणी समजून घेण्यासाठी, तुमचे म्हणणे ऐकून घेण्यासाठी आणि शक्य त्या मार्गाने मदतीचा हात देण्यासाठी समाजातील प्रत्येक घटकाने पुढे आले पाहिजे. माणसाला संकटातून बाहेर काढण्यासाठी आर्थिक मदतीइतकाच मानसिक आधार आणि आपुलकीचा संवादही महत्त्वाचा असतो,” असे त्यांनी स्पष्ट केले.
पाणी, चारा, रोजगार आणि मानसिक आरोग्य यांचे एकत्रित नियोजन आवश्यक
दुष्काळी परिस्थितीत केवळ पिण्याच्या पाण्याचा प्रश्न महत्त्वाचा नसून पशुधनासाठी पाणी व चारा, शेतमजुरांसाठी रोजगार, भूमिहीन कुटुंबांची उपजीविका, महिला व वंचित घटकांच्या समस्या आणि शेतकरी कुटुंबांचे मानसिक आरोग्य यांचाही एकत्रित विचार करणे आवश्यक असल्याचे त्यांनी सांगितले.
भविष्यात उपलब्ध पाण्याच्या प्रमाणानुसार पीक नियोजन करणे, पाणी बचतीच्या उपाययोजना राबविणे, जनावरांसाठी चारा व पाण्याची व्यवस्था करणे, शासकीय योजनांची माहिती घेऊन पात्र लाभार्थ्यांपर्यंत त्यांचे लाभ पोहोचविणे आणि स्थानिक रोजगाराच्या संधी निर्माण करणे यावर त्यांनी भर दिला.

दुष्काळाच्या काळात गावपातळीवर संवाद आणि समुपदेशनाची व्यवस्था निर्माण करण्याची आवश्यकता त्यांनी अधोरेखित केली. संकटग्रस्त कुटुंबांची ओळख करून त्यांच्या अडचणी संवेदनशीलतेने समजून घेणे, गरजेनुसार त्यांना योग्य मदतीशी जोडणे आणि ग्रामपंचायत, शासकीय यंत्रणा, सामाजिक संस्था व ग्रामस्थ यांच्या समन्वयातून आधारव्यवस्था उभी करणे गरजेचे असल्याचे त्यांनी सांगितले. यासाठी त्यांनी टाटा सामाजिक विज्ञान संस्थेशी संपर्क साधण्यासाठी आवाहन केले.
ग्रामपंचायत ही गावाच्या परिवर्तनाची केंद्रबिंदू!
‘माझे गाव, आदर्श गाव’ या संकल्पनेची मांडणी करताना त्यांनी ग्रामविकास हा केवळ शासकीय योजनांच्या अंमलबजावणीपुरता मर्यादित नसून लोकसहभाग, सामूहिक जबाबदारी आणि दूरदृष्टीतून घडणारा परिवर्तनाचा प्रवास असल्याचे स्पष्ट केले.
ग्रामपंचायतीने गावाच्या वर्तमान गरजांसोबतच पुढील दहा-पंधरा वर्षांच्या विकासाचे नियोजन करावे. ग्रामसभेला केवळ औपचारिकता न ठेवता गावाच्या प्रश्नांवर चर्चा, निर्णय आणि कृती घडवून आणणारे प्रभावी व्यासपीठ बनवावे. महिला, युवक, शेतकरी, शेतमजूर, भूमिहीन, ज्येष्ठ नागरिक आणि वंचित घटकांचा ग्रामविकासाच्या प्रक्रियेत सक्रिय सहभाग असावा, असे त्यांनी सांगितले.
यावेळी ग्रामसभेचे सक्षमीकरण, लोकसहभागातून ग्रामविकास, नैसर्गिक संसाधनांचे व्यवस्थापन, स्वच्छता व आरोग्य, शैक्षणिक गुणवत्ता, महिला सक्षमीकरण, युवकांसाठी कौशल्यविकास व रोजगारनिर्मिती, आशा व अंगणवाडी सेविकांची भूमिका आणि शासकीय योजनांची प्रभावी अंमलबजावणी या विषयांवर त्यांनी सविस्तर मार्गदर्शन केले.
“आदर्श गाव हे एखाद्या सरकारी पुरस्कारामुळे तयार होत नाही; तर गावातील माणसांच्या विचारांत, वर्तनात आणि सामूहिक कृतीतून तयार होते. गावातील समस्या मोजण्यापेक्षा त्या सोडविण्यासाठी आपण किती पावले उचलतो, हे अधिक महत्त्वाचे आहे. गावाचा विकास हा कोण्या एका व्यक्तीचा कार्यक्रम नसून संपूर्ण गावाने स्वीकारलेली सामूहिक चळवळ असली पाहिजे,” असे प्रेरणादायी आवाहन त्यांनी केले.
मान्यवरांची उपस्थिती
या कार्यशाळेस तुगावच्या सरपंच मीनाताई दीपक जोमदे, सुंदरवाडीच्या सरपंच संजीवनी अनिल सुरवसे, पंचायत समिती सदस्या रेखा संजय मुळे यांची प्रमुख उपस्थिती होती. तसेच ग्राम ऊर्जा संस्थेचे अशोक हातागळे, ओमकार स्वामी, पवन जोमदे, समीर शेख, महेंद्र उजगिरे, राम राठोड याशिवाय तुगाव व सुंदरवाडी येथील ग्रामपंचायत सदस्य, आशा कार्यकर्त्या, अंगणवाडी कार्यकर्त्या तसेच दोन्ही गावांतील ग्रामस्थ, शेतकरी मोठ्या संख्येने उपस्थित होते.